Περί ερειπίων αντί προλόγου

Όταν πριν από 30 χρόνια ο Ιωάννης Τραυλός συνέταξε επιστολή προς το Υπουργείο Πολιτισμού, που αφορούσε στη διάσωση και προστασία του Λοιμοκαθαρτηρίου της Σύρας, ένα από τα πρώτα και τα πιο ενδιαφέροντα, από κατασκευαστική και αρχιτεκτονική άποψη, δημόσια κτήρια του νεοσύστατου κράτους της Ελλάδας, δεν περίμενα πως όλη αυτή η προσπάθεια και η συγκινητική επιμονή του επιστήμονα θα έπεφτε στο κενό και θα οδηγούσε τον ίδιο στο αστυνομικό τμήμα της Ερμούπολης, μετά από διένεξη που είχε με ντόπιους, που κατά το σούρουπο βγήκαν για σεργιάνι και ‘αποψίλωση’ των Λαζαρέτων.

Σήμερα το κτηριακό αυτό συγκρότημα καταρρέει πέφτοντας θύμα μιας παράλογης κι ανάλγητης σιωπής και μιας ανελέητης άγνοιας, που ίσως βασανίζει μερικούς, αλλά άλλους τους κοιμίζει.

Στέγη και φυλακή.

Καταφύγιο και αλητεία.

Λοιμοκαθαρτήριο

Άσυλο φρενοβλαβών

Φυλακή

Κατοικία μεταναστών

Τόπος απόκληρων

Χώρος πρόβας θανάτου

Ένα ακόμη ποιητικό τοπίο στη δύση του

Πολλά βιομηχανικά κτήρια της μικρής Ερμούπολης κατάντησαν σωροί ερειπίων, όπως το εργοστάσιο Λαδόπουλου με τα τόξα του, κορνίζα στη νοτιοδυτική άκρη του λιμανιού

Εξοχικές νεοκλασικές κατοικίες στο Πισκοπειό στην Παρακοπή στα Χρούσα παραμένουν αβοήθητες. Αγροτόσπιτα, παραδοσιακά καφενεία με λαϊκές ζωγραφιές στους τοίχους και εξωκκλήσια του 16ου – 17ου αι. της Απάνω Μεριάς αφανίζονται από τις αυθαίρετες επεμβάσεις πιστών και ιερόσυλων.

Τα μπάζα συνεχίζουν να καλύπτουν τις κορυφογραμμές σ’ αυτό τον μικρό τόπο μ’ εμάς τους «μικρούς ανθρώπους».

 

 Εξοχική κατοικία του ποιητή Νικόλα Κάλας

Είναι πλέον γνωστός ο αρχιτεκτονικός πλούτος της Ερμούπολης. Σημαντικός αριθμός κτηρίων, ιδιωτικών και δημόσιων, αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγματα της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, τα οποία σχεδιάστηκαν, κατασκευάστηκαν από Βαυαρούς, Γάλλους και έλληνες αρχιτέκτονες και μηχανικούς όπως οι Weiler, Erlacher, Βαρότζης, Μεταξάς, Ψύχας, Ζαβός, Sampó, Ziller, Βλυσίδης και διακοσμήθηκαν από ιταλούς και ντόπιους ζωγράφους.

Εκείνο που θα πρέπει να επισημάνουμε είναι ότι η αρχιτεκτονική παράδοση της Ερμούπολης συνεχίστηκε, στο δεύτερο μισό του 19ου αι. και στα χωριά του νησιού όπως Ποσειδωνία, Χρούσα, Παρακοπή, Πισκοπειό, όπου σώζονται ακόμη οι επιβλητικές εξοχικές κατοικίες των εύπορων αστών της Ερμούπολης τριγυρισμένες με κήπους και βοτσαλωτές αυλές. Κτήρια που εκφράζουν μια σημαντική πτυχή της πολιτιστικής ιστορίας της Σύρας και φανερώνουν την εποχή ακμής της κατά την οποία αναπτύχθηκε μια δυναμική σε όλα τα επίπεδα, στο οικονομικό, κοινωνικό και μορφωτικό.

΄Ενα τέτοιο κτίσμα είναι και το σπίτι του ποιητή Νικόλα Καλαμάρη (Νicolas Calas), το οποίο περιλαμβάνει: μια διώροφη πετρόχτιστη οικία με υπόγειο που  κατασκευάστηκε τo 1857 και τον αγρό που περιβάλλει τα κτίσματα καθώς και βοηθητικές κτιριακές εγκαταστάσεις για την άσκηση των αγροτικών δραστηριοτήτων. Η ιδιότυπη λιτή αρχιτεκτονική γραμμή του κτίσματος, οι οροφογραφίες που υπάρχουν στο εσωτερικό όλων των δωματίων, αλλά και το μεταλλικό κιόσκι με διάμετρο περίπου 10 μ. που βρίσκεται στον κήπο, όπως και το πηγάδι με το σχεδόν κατεστραμμένο σιδερένιο κιγκλίδωμα και τη μαρμάρινη πλάκα όπου είναι χαραγμένο το όνομα του πρώτου κτήτορα Ι. Πρώιου, επιχειρηματία και σημαντικού οικονομικού παράγοντα της Σύρου το 19ο αι., είναι ορισμένα στοιχεία του αρχιτεκτονικού του χαρακτήρα.

Η οικία Καλαμάρη αποτελεί την παλαιότερη εξοχική νεοκλασική κατοικία που σώζεται στο νησί.  Δεν  έχουμε άλλα δείγματα τέτοιας αρχιτεκτονικής σήμερα και αν υπάρχουν αποτελούν πια σωρούς ερειπίων χωρίς  στοιχεία που να μας επιβεβαιώνουν το χρόνο θεμελίωσης αλλά και τον τρόπο κατασκευής και διακόσμησής τους.

Η σημερινή κατάσταση του ακινήτου δεν είναι καλή. Η αδιαφορία, οι συνεχείς καταπατήσεις και οι λεηλασίες που έχουν γίνει στο παρελθόν (αγνοείται η τύχη τουλάχιστον 5 ζωγραφικών έργων μεγάλων διαστάσεων, χαρακτικών αλλά και επίπλων και αντικειμένων) επιπλέον, ο χρόνος, οι καιρικές συνθήκες επιταχύνουν τη φθορά του. Οι καλοφτιαγμένες οροφογραφίες, άλλες διακοσμημένες με γεωμετρικά σχήματα και άλλες, όπως του σαλονιού, της τραπεζαρίας και του κεντρικού διαδρόμου, είναι διακοσμημένες με θαλάσιες θεότητες, γυναικεία πρόσωπα και με είδη διατροφής, κινδυνεύουν να καταστραφούν. Σε τοίχο του καθιστικού  φαίνεται το άνοιγμα όπου ήταν το μαρμάρινο τζάκι. Και αυτό έχει αποσπαστεί!  Μια εντυπωσιακή εσωτερική ξύλινη σκάλα οδηγεί στο 2ο όροφο. Το κτίσμα, σήμερα, αποτελεί ένα φυσικό περιστεριώνα. Τα περιστέρια εισέρχονται από τις γρίλιες των παραθύρων που έχουν σπάσει και τα ξύλινα πατώματα καλύπτονται από κάθε είδους ακαθαρσίες. Η καταστροφή είναι φανερή.

*

Με το θάνατο του ποιητή (1988) και της συζύγου του Helena, (1990), το αρχείο του Κάλας όσο και η συλλογή έργων τέχνης εκχωρήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη της Δανίας, Louisiana Museum of Modern Art. Το 1999 το Αρχείο Κάλας μεταφέρθηκε στην Αθήνα και σήμερα αποτελεί τμήμα της Nordic Library, Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Ινστιτούτου της Δανίας, Νορβηγίας, Σουηδίας και Φινλανδίας, έχει ήδη ταξινομηθεί από την κυρία Lena Hoff και είναι προσβάσιμο στους μελετητές.

΄Οσον αφορά στο κτήμα των Χρούσων της Σύρου, η τύχη του ήταν διαφορετική. Παραχωρήθηκε τελικά άνευ ανταλλάγματος στο Ελληνικό Δημόσιο το 2001, μετά από συνεχείς δίκες και με διάδικους: το Ελληνικό Δημόσιο και τον κηπουρό του κτήματος, ο οποίος επικαλείται ακόμη και σήμερα λόγους χρησικτησίας!!!

Τον Ιανουάριο του 2009, μετά από αίτηση ιδιώτη, η οικία Κάλας χαρακτηρίστηκε από το ΥΠΠΟ,  διατηρητέο μνημείο  της νεώτερης ιστορίας και έργο τέχνης. Το αποτέλεσμα αυτό αποτελεί ουσιαστικά το πρώτο βήμα διάσωσής της και σ’αυτό το σημείο θα πρέπει επιτέλους να φροντίσουν οι αρμόδιοι φορείς ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις για τη διάσωση του κτήματος .

Αυτό είναι και το ζητούμενο σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν το Υπουργείο Πολιτισμού απεκδύεται των ευθυνών του και η Κτηματική Εταιρία του Δημοσίου συμπεριφέρεται ως επιχείρηση κερδοσκοπικού χαρακτήρα και συχνά γυρίζει την πλάτη σε ιστορικά μνημεία που βρίσκονται σε κίνδυνο και είναι στην κατοχή της.Τέλος, νομίζω ότι θα πρέπει να αναλογιστούμε  και τους ίδιους τους στόχους που θέτει ένας δημοτικός φορέας σχετικά με την ανάδειξη και την προστασία της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Κάτι που πολλές φορές στέκεται ανίκανος να το διαχειριστεί δημιουργικά.

*

 Νομίζω ότι επιβάλλεται πια να έχουμε μια σαφέστερη εικόνα της ιστορίας του 19ου αι., της τοπικής αρχιτεκτονικής και των νεοκλασικών στοιχείων που επιλέγησαν για να διαμορφώσουν την εικόνα όχι μόνο του  αστικού τοπίου ( Ερμούπολη) αλλά και της συριανής εξοχής. Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις εργασίες συντήρησης (όποτε αυτές πραγματοποιούνται). Η μόδα του λίφτιγκ  και των επιζωγραφίσεων (αντί καθαρισμού) είναι καταστροφική για την ιστορία εν γένει. Η επιτυχία μιας τέτοιας προσπάθειας χρειάζεται γνώση του αντικειμένου και πάνω απ’ όλα ευαισθησία. Επομένως και οι διάφορες, ατάκτως ειρημμένες κρίσεις και προτάσεις  που κατατίθενται ενίοτε με το πρόσχημα της διάσωσης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ας σιωπήσουν καλύτερα.

Κακοί μάρτυρες ανθρώποισιν οφθαλμοί και ώτα βαρβάρους ψυχάς εχόντων (Ηράκλειτος)

Κακοί μάρτυρες είναι για τους ανθρώπους τα μάτια και τ’αυτιά, αν το μυαλό τους μιλάει άλλη γλώσσα   (μτφρ. Ε. Ν. Ρούσσος)

Μ.Θ. Δαλεζίου, ιστορικός τέχνης

Advertisements